Leszno

dział: Dzieje Wielkopolski
komentarze: 0

LESZNO

Miasto powiatowe położone ok. 80 km na południe od Poznania

Najstarsza zachowana wzmianka o wsi Leszno pochodzi z 1393 r.  Pierwszym jej znanym właścicielem  był Stefan z Karmina , pieczętujący się herbem Wieniawa. Jego synowie przybrali nazwisko Leszczyńscy. Wnukowie za zasługi w służbie królewskiej zostali dzierżawcami dochodowych dóbr ziemskich w różnych częściach Rzeczpospolitej. One właśnie, wraz z dochodami płynącymi ze sprawowanych urzędów, stanowiły podstawę zamożności tego rodu. Rafał IV Leszczyński w 1547 r. wyjednał na dworze króla Zygmunta Starego zezwolenie, aby  mógł „miasto Leszno założyć i zbudować.

Lokacja miasta przypadła na okres reformacji w Polsce. Wyznanie braci czeskich zaczęło dominować w Lesznie po 1565 roku, kiedy miasto przejął Rafał V, dworzanin  króla Zygmunta Starego, który  po przyjęciu religii braci czeskich stał się ich głównym protektorem i obrońcą w Polsce. Jego syn zapisał się w dziejach miasta jako reformator miejscowej szkoły, podniesionej niebawem do rangi gimnazjum akademickiego. Położono w ten sposób podwaliny pod rychły rozwój leszczyńskiego szkolnictwa.

 Gwałtowny przyrost ludności  miał miejsce w okresie wojny trzydziestoletniej. W 1628 r. przybyła z Moraw i Czech grupa około 1500 braci czeskich, którym przewodził duchowny Jednoty, znany pedagog Jan Amos Komeński. Osiadło też w Lesznie ok. 2000 luteran z miast śląskich. Nie minął wiek od czasu lokacji, a Leszno urosło do rangi drugiego po Poznaniu miasta w Wielkopolsce. Zasłynęło z dalekosiężnego handlu, z produkcji znakomitego sukna, z młynarstwa, z produkcji prochu strzelniczego. Zasiedlone było przez przedstawicieli różnych narodowości i wyznań (luteranie, bracia czescy, kalwiniści, katolicy, Żydzi).  W pierwszej połowie XVI w. Leszno stało się ważnym ośrodkiem życia intelektualnego. Międzynarodowym uznaniem cieszyły się prace pedagogiczne Jana Amosa Komeńskiego oraz działalność naukowa Jana Jonstona. Obaj związani byli z miejscowym gimnazjum, które za rektoratu Komeńskiego zasłynęło z niezwykle wysokiego poziomu nauczania. Do elity intelektualnej należeli też uznani poeci, Anna Memorata (ok. 1615 -1645), córka pastora braci czeskich oraz Johann Heermann (1585 - 1647), pastor kościoła luterańskiego. Dzieła leszczyńskich i obcych autorów tłoczone były w drukarni Daniela Vettera, członka Jednoty braci czeskich i Viganda Funcka, obsługującego głównie środowisko luteran. Miasto łączące pomyślność gospodarczą z osiągnięciami na polu edukacji i nauki w ówczesnej Polsce było zjawiskiem nader rzadkim.

  "Złoty okres" rozwoju Leszna tragicznie zakończył się w czasie potopu szwedzkiego . W kwietniu 1656 r. miasto zostało spalone przez wojska polskie w odwecie za odmowę otwarcia bram miasta i zbrojny opór załogi szwedzkiej, wspomaganej przez część mieszczan. Łączyli oni ze zwycięstwami protestanckich Szwedów nadzieje na rychły powrót do swej ojczyzny. Miasto bardzo szybko zostało podniesione z ruin, jednak bezpowrotną stratę stanowiło  zahamowanie tradycji intelektualnych, które przynosiły Lesznu zasłużoną sławę.


Ostatnim z Leszczyńskich na Lesznie był Stanisław Leszczyński (1677 – 1766). Podczas wojny północnej z poręki króla Szwecji Karola XII w 1704 r. został królem Polski. Po klęsce Szwedów pod Połtawą (1709) koronę utracił. Wcześniej, w 1707 r. Leszno  zostało spalone. Stanisław Leszczyński opuścił Polskę,  Leszno objęła   administracja saska. Podobnie jak przed półwieczem, miasto szybko odbudowano. Jego właściciel raz jeszcze został królem Polski, i koronę powtórnie utracił.  Otrzymał wówczas w dożywotnie posiadanie księstwo Lotaryngii, po sprzedaży dóbr w Polsce jego związek z Lesznem ustał. Jedynie mówiło się, że jego córka Maria, od 1725 r. królowa Francji,  zwykła była używać wyłącznie obuwia słanego do Wersalu przez szewców z Leszna.

Nowy właścicielem  Leszna  został Aleksander Józef Sułkowski. Za jego czasów miasto znalazło się na szlaku łączącym Drezno i Warszawę przeżywało rozkwit gospodarczy. W Lesznie pracowało w tym czasie ponad sto warsztatów sukienniczych.  Otaczało je  kilkadziesiąt wiatraków. Miejscowi maklerzy prowadzili na znaczną skalę hurtowe transakcje zbożowe. Pozycja Leszna jako ośrodka handlu zbożem przypominała w pewnym stopniu znaczenie Gdańska.

Po drugim rozbiorze Polski wysokie cła na towary eksportowane na wschód przyniosły upadek wytwórczości. Okresu stagnacji nie przełamała przynależność Leszna do Księstwa Warszawskiego.  Za czasów Wielkiego Księstwa Poznańskiego nastąpiła radykalna zmiana w orientacji gospodarczej Leszna. Stało się ośrodkiem administracyjnym i szkolnym dla regionu wybitnie rolniczego. W 1833 r.  Leszno przestało być miastem prywatnym.

 Początkiem znamiennych dla XIX w. przemian cywilizacyjnych było otwarcie w 1835 r. szosy z Poznania przez Leszno do Wrocławia. Leszno powróciło do granic Odrodzonej Polski na mocy traktatu pokojowego w Wersalu.  W dniu 17 stycznia 1920 r. wkroczyły na leszczyński rynek pierwsze polskie oddziały wojskowe. Za czasów II Rzeczpospolitej Leszno było stolicą powiatu, który na odcinku 70 km graniczył z Niemcami.

W dniu 1 września 1939 r. Leszno znalazło się na pierwszej linii  działań wojennych. W październiku 1939 r. miasto, noszące niemiecką nazwę Lissa, zostało włączone do Okręgu Kraju Warty. Eksterminacja ludności polskiej rozpoczęła się od aresztowań osób znaczących w mieście i regionie. Dwudziestu spośród uwięzionych zostało rozstrzelanych w dniu 21 października 1939 r.    Hitlerowskie zbrodnie i prześladowania wzmagały czynny opór grup konspiracyjnych. Najliczniej reprezentowane były ugrupowania działające w strukturach Armii Krajowej.  Dla Polaków, którzy zdołali przetrwać noc okupacji nowy etap ich życia rozpoczął się w dniu 31 stycznia 1945 roku.

 Znacząca zmiana w życiu miasta nastąpiła w 1975 r. kiedy w wyniku reformy administracyjnej stało się stolicą województwa. Centralne Dożynki z powodzeniem zorganizowane w Lesznie w 1977 r. zaowocowały licznymi, korzystnymi dla miasta  inwestycjami. W 1999 r. w ramach reformy administracyjnej kraju, Leszno stało się siedzibą powiatu należącego do utworzonego wówczas województwa wielkopolskiego.

Warto zobaczyć:

 Rynek, od którego rozpoczynamy  zwiedzanie miasta,  zachował kształt z czasów lokacji Leszna  w 1547 r. Jego zabudowa pochodzi głównie z końca XIX w. Pośród tych okazałych kamienic, poświadczających dobry poziom miejscowej architektury i wykonawstwa, dostrzec można kilka prawdziwych perełek mieszczańskiej zabudowy Leszna z okresu, gdy władali nim panowie Leszczyńscy i Sułkowscy.  Są nimi barokowe kamieniczki z XVII (Nr 16, 29) i XVIII w. (Nr 7, 8 , 15, 23, 32).
Najpiękniejszą pamiątką „złotego okresu” Leszna z czasów Leszczyńskich i Jana Amosa Komeńskiego jest  ratusz uważany za jeden z najpiękniejszych w Wielkopolsce.
Nieopodal południowo zachodniego naroża Rynku, przy ul.Kościelnej  znajduje się barokowa kolegiata pw. św. Mikołaja, główna światynia Leszna.
Z ulicy Kościelnej skręcamy w prawo. Uliczka Wąska doprowadzi nas do placu Jana Metziga człowieka, który pomimo niemieckiego pochodzenia, w dobie zaborów był wielkim przyjacielem Polaków.  Mijamy okazały dąb szypułkowy, najstarsze drzewo w Lesznie liczące ok. 350 lat. Południową pierzeję Placu zamyka kościół św. Krzyża, który był pierwszym zborem luterańskim w Lesznie. Przy kościele warto zwrócić uwagę na lapidarium utworzone w latach 1950 - 1959. Stanowi unikalny zespół ponad stu rzeźbionych w piaskowcu nagrobków od I połowy XVII w. do XIX w.  W  przylegającym do kościoła św. Krzyża  budynku dawnej pastorówki mieści się Muzeum Okręgowe w Lesznie gromadzące min. unikalny zbiór tablic epitafijnych i portretów trumiennych.

Inne obiekty: