ROGALIN
Rogalin w powiecie poznańskim w gminie Mosina jest wsią położoną na prawym brzegu Warty, w oddaleniu około 20 km na południe od Poznania.
Wzmiankowana po raz pierwszy w 1247 r., kiedy książę Przemysł I nadał ją jako uposażenie kościoła katedralnego w Poznaniu, w końcu XIII w. stanowiła już dobra rycerskie pozostając własnością Łodziów Rogalińskich. W ich posiadaniu znajdował się majątek do 2 połowy XVI w. U schyłku tego stulecia wieś należała do Arciszewskich herbu Prawdzic i, co warte odnotowania, urodził się tutaj w 1592 r., jako syn Eliasza i Heleny z Zakrzewskich, Krzysztof Arciszewski – późniejszy słynny admirał floty holenderskiej, generał artylerii koronnej króla Władysława IV i organizator floty polskiej w przededniu wojen szwedzkich.
W ciągu XVII i 1 połowy XVIII w. dobra rogalińskie miały wielu, zmieniających się dość często właścicieli, wśród których wymienić należy między innymi Baranowskich, Konarskich, Małachowskich i Zakrzewskich, a później Unrugów i Szlichtyngów. W 1768 r. Rogalin kupiony został przez Kazimierza Raczyńskiego herbu Nałęcz, ożenionego z Teresą z Moszczeńskich, późniejszego starostę generalnego Wielkopolski, który początkowo zamierzał osiedlić się w dobrach żony, Białośliwiu nad Notecią.
Zmienił tę decyzją powodowany ówczesnymi wydarzeniami historycznymi i – jak napisała Wirydianna Kwilecka Fiszerowa w swoich pamiętnikach – Kupił więc lichą wioskę – Rogalin – położoną blisko Poznania, ważnego ośrodka spraw krajowych. Postawił okazałą rezydencję i, rozwijając stamtąd swoją działalność, objął przywódcze stanowisko w swojej dzielnicy – i dalej: Wuj Kazimierz […] zbudował pospiesznie pałac i otoczył go pięknym ogrodem.
Droga do pałacu wiodła przez dwa dziedzińce, poprzedzające dziedziniec trzeci, gdzie stał główny gmach, połączony otwartym gankiem z dwoma flankującymi go pawilonami. Rozkład wewnętrzny, uszeregowanie pokoi, ich ilość i pojemność, wszystko to było obliczone tak, by dom mógł pomieścić wszystkich napływających gości, nie krępując właściciela i bez narażania go na niewygodę. Dwa pierwsze dziedzińce mieściły stajnie, wozownie, mieszkania oficjalistów; oba były brukowane, miały bramy wjazdowe i mostki przerzucone przez dzielące je rowy.
Było to więc okazałe w pełni barokowe założenie pałacowe o charakterystycznym rozplanowaniu entre cour et jardin, z budowlą pałacową usytuowaną w centralnej części, poprzedzoną honorowym dziedzińcem z ustawionymi po bokach oficynami. Dziedzieniec ten oddzielony był od poprzedzającego go drugiego dziedzińca ogrodzeniem z reprezentacyjną, opracowaną rzeźbiarsko bramą ustawioną w osi elewacji frontowej rezydencji. Ów drugi dziedziniec flankowany był zabudowaniami stajni i wozowni. Trzeci, najbardziej oddalony od pałacu i najobszerniejszy – avant cour, otaczały domy oficjalistów. W jego osi, w okresie późniejszym, na niewielkim wzniesieniu, zbudowana została kaplica – mauzoleum Raczyńskich.
Na tyłach pałacu rozplanowane zostało regularne francuskie założenie ogrodowe ze strzyżonymi kwaterami i szpalerami, ozdobione licznymi rzeźbami figuralnymi oraz rzeźbionymi z piaskowca wazonami. W XIX w. przekształcono je częściowo w założenie krajobrazowe i powiększono, przyłączając nadwarciańskie łęgi oraz przyległy las ze słynnymi dębami rogalińskimi. Pałacowy park płynnie przechodzi w Rogaliński Park Krajobrazowy.
Czas trwania budowy rogalińskiej rezydencji określany jest na lata 1768-1770. W następnych latach prowadzone były prace we wnętrzach, a około 1776 r. zrealizowano towarzyszące pałacowi zabudowania. W latach 1782-1784 dobudowane zostały ćwierćkoliste galerie, które połączyły pałac z trzema oficynami. Nie jest znane nazwisko zatrudnionego tu architekta (lub architektów). Wszystko wskazuje na to, że łączyć go należy z warszawsko-drezdeńskim środowiskiem architektonicznym.
Górujący nad całością założenia rogaliński pałac, o monumentalnej barokowej bryle, założony został na rzucie wydłużonego prostokąta, z nieznacznie zryzalitowanymi partiami bocznymi i środkową elewacji frontowej oraz wysuwającym się półkoliście ryzalitem elewacji tylnej, ogrodowej. Dwukondygnacyjna od frontu budowla, jest – dzięki znacznej różnicy poziomu terenu – trójkondygnacyjna od strony elewacji ogrodowej, gdzie partia piwnic posadowiona jest na poziomie przyziemia.
Formę bryły i elewacji pałacu kształtują zaprojektowane tu ryzality, podwyższone o niską kondygnację mezzanina, trójosiowe, nieznacznie wysunięte w partiach bocznych elewacji frontowej i tylnej, nakryte oddzielnymi dachami. Ryzalit środkowy elewacji frontowej, pięcioosiowy, ozdobiony pilastrami ujmującymi osie wysokich, zamkniętych półkoliście okien z umieszczonymi powyżej eliptycznymi okienkami, zwieńczony został trójkątnym naczółkiem, w którym umieszczono herb Nałęcz Raczyńskich.
Ryzalit elewacji tylnej, również pięcioosiowy, wysunięty został półkoliście, poprzedzony półkolistym tarasem ze schodami. W ryzalitach w przyziemiu umieszczone zostało wejście do zaprojektowanej tu sali terrena w formie morskiej groty.
Nad całością bryły pałacu dominuje – charakterystyczna dla sylwetki rogalińskiej rezydencji – wypiętrzona kopułowa mansarda wieńcząca środkową część, z ustawioną w jej szczycie rzeźbą trzymającą tarczę z inicjałami „KR” odnoszącymi się do fundatora, Kazimierza Raczyńskiego.
Wnętrza pałacu, z eliptycznym westybulem na parterze i dawną salą balowa na piętrze, mają układ dwutraktowy. Na parterze miały charakter reprezentacyjno prywatny, na piętrze przede wszystkim reprezentacyjny. Centralne miejsce zajmowała dwukondygnacyjna sala balowa, przekształcona później przez Edwarda Raczyńskiego na zbrojownię.
Założona została na rzucie przenikającej się elipsy z prostokątem, oświetlona dwoma rzędami okien w ryzalicie elewacji ogrodowej. Towarzyszyły jej salony boczne. W skrajnej partii tej kondygnacji, wypełniając przestrzeń zachodniego ryzalitu, zlokalizowana została wielka sala jadalna, wyższa od przylegających wnętrz o wspomnianą kondygnację mezzanina.
W przeciwległym wschodnim ryzalicie znajdowały się apartamenty prywatne właścicieli. Wystrój, dekoracja sztukatorska i malarska wnętrza były pierwotnie zapewne dziełem działającego w Rogalinie Jana Chrystiana Kamzetzera. W późniejszych czasach dekoracja została przesłonięta i zastąpiona inną, a jej pozostałości odkryto w czasie prowadzonych tutaj prac renowacyjnych i konserwatorskich.
Kazimierz Raczyński nie miał męskiego potomka. Dobra rogalińskie odziedziczyła córka Michalina, wydana za mąż za stryjecznego brata, Filipa Raczyńskiego, generała majora wojsk polskich. Z dwojga ich synów, Edwarda i Atanazego Raczyńskich, dziedzicem rogalińskiego majątku został Edward Raczyński, postać wybitna, której zasług i znaczenia dla Poznania i Wielkopolski nie sposób przecenić.
W jego czasach prowadzone były prace we wnętrzach pałacu, w tym wspomniana zmiana aranżacji i funkcji sali balowej, którą przerobiono na zbrojownię, nadając jej jednocześnie nową dekorację odwołującą się do form średniowiecznych.
Z inicjatywy Edwarda wzniesiona została ponadto kaplica-mauzoleum, kopia antycznej świątyni w Nimes we Francji, a w miejscu dawnej pałacowej kaplicy, znajdującej się w południowym łączniku, urządzona została biblioteka.
Po Edwardzie Raczyńskim, tragicznie zmarłym w 1845 r., majątek w Rogalinie odziedziczył syn Roger Edward, a następnie jego syn Edward Roger, mecenas sztuki i twórca kolekcji obrazów w Rogalinie. Ostatni właściciel, Edward Raczyński (1881-1993), polityk, ambasador Polski w Londynie, a od 1979 r. prezydent RP na uchodźstwie, utworzył fundację rogalińską, za pośrednictwem której przekazał cały majątek Raczyńskich w Polsce Muzeum Narodowemu w Poznaniu.
Więcej:
www.rogalin.eu
Adres:
Pałac w Rogalinie
ul. Arciszewskiego 2
62-022 Rogalin
tel. 061 813 80 31
