PODRĘCZNY SŁOWNIK WYKAZÓW GWARY POZNAŃSKIEJ
W gwarze poznańskiej występują następujące grupy wyrazowe różniące się między sobą pochodzeniem:
- Archaizmy – zachowało się wiele wyrazów z dawnej polszczyzny ogólnej, które od dawna uważa się za zapomniane w innych regionach Polski, np. akuratny, istny, mrzygłód, skopowina, zawdziać.
- Elementy gwar wiejskiej ludności przybyłej do Poznania głównie w końcu XIX w. z różnych regionów Wielkopolski. Są to wyrazy gwarowe nieznane w innych częściach kraju, np. bręczeć, dudlać, graty, kluka, szałaput.
- Wyrazy pochodzące z gwar regionów pogranicza Wielkopolski – Kujaw, Krajny, Pomorza, Śląska, np. chabas, fleja, luńt, szkieta, żgajek.
- Germanizmy – zapożyczenia wyrazowe przejęte do gwary poznańskiej z języka niemieckiego, np. ajzol, bana, hazaj, szajba, tytka.
Przykładowe teksty gwarowe z okolic Kościana
| A | |
| akurat, dokładnie, w porządku | rychtyk/rychtyg |
| arogancki, bezczelny | frechowny |
| B | |
| bać się | drygać |
| baran | skop |
| baranina | skopowina |
| bazgrać | grygolić |
| beksa lub osoba słabowita | miągwa |
| brat | brachol |
| brudas, człowiek nieporządny | szuszwol |
| brudna ciecz | żybura |
| buty | trzewiki |
| C | |
| całkiem | dycht |
| chłop - najczęściej bogaty | bamber |
| chłopak | szczun/szczón |
| chłopak, wyrostek | żajek |
| chrupać, głośno gryźć | śrupać |
| chwiać się | lyroć się |
| ciągle | cięgiem |
| ciężko pracować | chapać |
| D | |
| dobry, udany | fest |
| dokładka, gęsta zupa | repeta |
| drabina | drobka |
| Drążek do zmiany zwrotnicy lub biegów w samochodzie | wajcha |
| drożdżówka z lukrem | szneka z glancem |
| drużyna sportowa | mana |
| dynia | korbol/korbal |
| dziabka, motyka | haczka |
| dziecięcy kaftanik | jaczka |
| dziecko | maluda |
| dziecko, malec | gzub |
| dziewczyna | mela |
| dźwigać, biec po coś | gibać/gibnąć |
| F | |
| fasolka szparagowa | szabel, szabelek |
| flejtuch | fleja |
| fryzjer | golarz |
| G | |
| galareta z mięsa | galart |
| gamoń | gamuła |
| garnitur | ancug |
| gęba, mina, wyraz twarzy | ryfa |
| gęsta zupa jarzynowa | rumpuć |
| gęsta zupa jednogarnkowa | ajntop |
| ględzenie | blubry |
| ględzić | blubrać |
| gospodarz | bauer |
| graty, rupiecie | klunkry |
| grupa kolegów narożnik domu | eka |
| H | |
| handlarz starzyzną | nośpłat |
| hulajnoga | hulajpeta |
| K | |
| kamień | kamlot |
| kamień duży | klamot |
| kark | gnyk |
| kaszleć | churchlać/churchać |
| kawałek | luńt |
| kawałek żelaza, element metalowy | ajzol |
| kąpać się | bachać się |
| kąpielówki | badejki |
| kęs | chaps |
| kij, pałka, laska | lola |
| kłoda | klofta |
| kocyk, serweta | deczka |
| kolec, zadra | żgak/żgok |
| kopytka, kluski | szagówki |
| kot | kociamber |
| kpiny | szydera |
| kraść, brać | głabać |
| krew | juszka, jucha |
| kromka chleba | sznytka |
| królik | królas |
| krzak, krzaki | kierz, kierzki |
| kurtka | jaka, jupka |
| L | |
| lampa naftowa | funcka |
| lanie, bicie | wiks |
| latawiec | drachyta |
| lekkomyślny, raptowny | szałaput |
| ludzie, ludziska | wiara, wiaruchna |
| Ł | |
| łaskotać | giglać |
| łobuz | ejber |
| łobuz | nadrach |
| łobuz, nierób | zynder |
| łom | brecha |
| łyżka wazowa, czerpak | chochla |
| M | |
| makowiec | makocz |
| malec, dziecko | bąbas |
| malec, niedorostek | knajder |
| małpa | afa |
| mątewka | kwirlejka |
| metalowy dzbanek, pojemnik | kanka |
| męty, cząstki stałe w cieczy | fafoły |
| mięso | chabas |
| N | |
| naczynia kuchenne | statory |
| nalać z impetem, luchnąć | gichnąć |
| narożnik, róg domu, kątownik | winkiel |
| nicpoń, łobuziak | rojber |
| niedopałek | kipa |
| niegrzeczny | nieusłuchany |
| niejadek, ktoś wychudzony | mrzygłód |
| Niemiec | szkieber |
| nieść, dźwigać | taśtać |
| niezdara | gilejza |
| noga | szkieta |
| noga | szwaja |
| nos | kluber, kluka |
| nóż | knyp |
| nudy brednie | lura |
| O | |
| obłęd, bzik | szajba |
| obuwie domowe | laczki |
| ogolić | ośrupać |
| okulary | bryle |
| oszczędzać | szparować |
| oszukiwać | szuchrować |
| Ó | |
| ów, ten właśnie, również w odniesieniu do narzeczonego | istny |
| P | |
| papieros | ćmik |
| pęd, impet, ciąg | szwung |
| piekarz | pipol |
| pieniądze | bejmy |
| pies, kundel | kejter |
| piwnica | sklep |
| plac zabaw | fogelka |
| placek ziemniaczany | plyndz |
| plotki | klejdry |
| plucha, błoto | chlabra |
| pluskwa, coś małego | bździągwa |
| płakać | dudlać |
| płaszcz | mantel |
| płuca | dudy |
| pobrudzić się, | omurzyć się |
| pociąg | bana |
| podróżować | rajzować |
| podwójna kromka chleba | klapsztula |
| policzek | baka |
| połysk | glanc |
| pomylić się, zdobyć się na co drogiego | hejbnąć się |
| porządny, dokładny, staranny | akuratny |
| postrzeleniec, wariat | szplin |
| pożywienie | futer |
| przebita dętka | pana |
| przeciąg,pęd powietrza podmuch | cug |
| przecinak | majsel |
| przedpokój | antrejka |
| przemyślny, nietuzinkowy sposób działania | knyf |
| przygotować, naprawić | narychtować |
| psota żart, figiel | fif |
| R | |
| radio sprzęt do odtwarzania muzyki, rzadziej instrument muzyczny | graitko/grajotko |
| reprymenda, bura | oremus |
| rękawiczki skórzane | glazejki |
| robić na drutach | sztrykować |
| rodzaj śliwki | glubka |
| rupiecie, zbędne rzeczy | graty |
| rzecz, której nazwy mówiący nie zna | dynks |
| rzodkiewka | redyska |
| rzucać | ćpać, ćpnąć, śigać |
| S | |
| samochód | karadeja |
| sklep | skład |
| skrzynia | kista |
| skrzynia, bramka | kasta |
| skrzypce | gajgi |
| słońce | klara |
| słój do zapraw | weko |
| spacerówka | szportka |
| sprawić sobie coś, kupić | lajsnąć |
| sprzedać | klopnąć |
| stare zużyte rzeczy | rzęchy |
| stojak, trzepak do dywanów | sztender, sztynder |
| strach | fefry |
| strzykawka | szpryca |
| szczypiorek | sznytloch |
| szmaty, ciuchy | lumpy |
| szpik kostny | tuk |
| szydełkować | heklować |
| Ś | |
| śmiać się | kielczyć się |
| śrubokręt | śrubociąg |
| T | |
| taborecik niski | ryczka |
| taksówka | drynda |
| taplać się w wodzie najczęściej brudnej | brechtać się |
| tego roku | latoś |
| torebka papierowa | tytka |
| tramwaj | bimba |
| trzpień | sztyfcik |
| twarde cukierki | klemki, klymki |
| twarożek, biały serek ze śmietaną | gzik/gziczka/gzika |
| twarz | kalafa |
| twarz | sznupa |
| U | |
| ubrudzić się | opypłać się |
| ubrudzić się | znorać się |
| uciąć się, skaleczyć nożem | uhajtnąć – uciąć |
| uciekać, uciec | fyrać/fyrnąć |
| uczeń rzemieślniczy, nowicjusz, pomocnik | sztyft |
| uspokoić się, zrobić porządek | uskromnić się |
| W | |
| wagary | blałka |
| ważniak, zarozumialec, znawca w danej dziedzinie | szpeniol |
| wątrobianka | leberka |
| wcisnąć się, wleźć gdzieś | wknaić się |
| wiadro | węborek |
| wielka ilość, dużo czegoś | wuchta |
| wieś | land |
| włóczyć się bez celu | lofrować |
| wpaść do wody, zmoczyć się | utonkać się |
| wrzucić | wećpić |
| wstyd | poruta |
| wyrzucić | wyćpić |
| wysoka, chuda kobieta | gideja |
| wystrojony | wypindaczony/wypindraczony |
| Z | |
| zaciąg z mąki do zagęszczenia zupy, sosu | zaklepka |
| zając | zając |
| założyć na siebie | oblec |
| zarośla, krzaki, miejsce zaniedbane, podejrzane | chęchy |
| ząb | kieloch |
| zderzyć się | stryknąć się |
| zezowaty | zyzol |
| ziemniak | pyra |
| zmęczyć się | skataić się |
| zręczny, sprawny, zgrabny, szykowny | fifny |
| zrzęda, maruda | brękot |
| zrzędzić, marudzić | bręczeć |
| zupa z kapusty | parzybroda |
| zupełnie, całkiem | ganc |
Symbolicznym słowem gwary poznańskiej, funkcjonującym jako potoczna, często złośliwa nazwa regionu, jest pyra. W języku potocznym na ulicach Poznania usłyszeć można jeszcze wiele z wymienionych słów, często wypowiadanych w całych grupach wyrazowych z charakterystyczną formą osobową tej. W gwarze poznańskiej pisał swoje gawędy m.in. popularny w latach powojennych Wuja Ceśku, czyli Stanisław Strugarek, a obecnie pisze Juliusz Kubel, którego teksty prezentował w radiowych felietonach niezapomniany Stary Marych, czyli Marian Pogasz. Postać Starego Marycha upamiętniona została pomnikiem usytuowanym w południowej części placu Wiosny Ludów przy wejściu na deptak. Gwarą poznańską napisane są też niektóre z wierszy w zbiorze Żarty znad Warty (Lech Konopiński, Włodzimierz Ścisłowski, Wydawnictwo Poznańskie, 1983 r.). Można także posłuchać audycji radiowych nadawanych przez radio „Merkury”.
